واکاوی فقهی مسئولیت پزشک: از مسئولیت مطلق تا مسئولیت مبتنی بر تقصیر با تأکید بر نقش اصل حسن نیت

این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، مبانی مسئولیت پزشک در فقه امامیه و ارتباط آن با اصل حسن نیت را بررسی می‌کند. مسئولیت پزشک ذیل قواعدی مانند اتلاف، اخذ اذن و برائت، با توجه به متغیرهای مهارت (جاهل، مقصر، ماهر) تحلیل شده است. دیدگاه مشهور فقها بر مسئولیت مطلق پزشک ماهر مأذون تأکید دارد، حتی اگر وی تقصیری نکرده و با حسن نیت عمل کند. این دیدگاه، مسئولیت را ناشی از انطباق عنوان اتلاف و با استناد به روایات و اجماع می‌داند. در مقابل، دیدگاه غیرمشهور با تکیه بر اصل برائت، قاعده اذن و قاعده احسان، مسئولیت را منوط به تحقق تقصیر می‌شمارد. تقابل این دو دیدگاه، بازتاب دو برداشت از رابطه حسن نیت و سوء نیت است. دیدگاه مشهور به رابطه تضاد قائلند؛ یعنی فقدان سوء نیت لزوما به معنای رعایت الزامات حسن نیت (مانند مهارت کافی) نیست. بنابراین، پزشک می‌تواند بدون سوءنیت باشد، اما به دلیل فقدان معیارهای عینی حسن نیت (مانند آگاهی و مهارت لازم) مسئول شناخته شود. در مقابل، دیدگاه غیرمشهور با مبنا قرار دادن رابطه تناقض، فقدان سوء نیت را عینا به معنای وجود حسن نیت و رافع مسئولیت می‌دانند. در نهایت، با وجود نظریه مسئولیت مبتنی بر تقصیر و همخوانی آن با حسن نیت و حقوق نوین، ادله دیدگاه مشهور شامل عموم قواعد مسئولیت‌زا و ناهماهنگی اذن در درمان با اذن در اتلاف از پشتوانه فقهی استوارتر و سازگاری بیشتری با ضرورت حمایت از جان بیمار برخوردار است.