مسئولیت فقهی و حقوقی بیماران در پیشگیری از انتقال بیماری‌های همه‌گیر
نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسنده
دانش آموخته کارشناسی تعلیم و تربیت اسلامی جامعة الزهرا
چکیده
گسترش بیماری‌های واگیردار در دهه‌های اخیر، به‌ویژه همه‌گیری کووید-19، پرسش‌های نوینی را درباره حدود تکالیف شرعی و مسئولیت‌های حقوقی بیماران در قبال دیگران مطرح ساخته است. مسئله اساسی این پژوهش آن است که آیا بیمار مبتلا به بیماری واگیردار، در صورت انتقال بیماری به دیگران، صرفاً مرتکب تخلف اخلاقی شده یا از منظر فقه امامیه و حقوق ایران واجد مسئولیت تکلیفی و وضعی نیز خواهد بود. این مقاله با روش توصیفی–تحلیلی و با استناد به منابع معتبر فقهی امامیه و آراء مراجع معاصر، به بررسی مبانی فقهی مسئولیت بیماران در پیشگیری از انتقال بیماری می‌پردازد.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قواعدی همچون لاضرر، حرمت اضرار به غیر، تسبیب، وجوب حفظ نفس محترمه و اصل ضمان، چارچوبی منسجم برای تحلیل مسئولیت فراهم می‌سازد. بر اساس این مبانی، صرف ابتلا موجب مسئولیت نیست؛ بلکه عنصر علم یا تقصیر و نیز احراز استناد عرفی ضرر به فعل بیمار نقش تعیین‌کننده دارد. در فرض تقصیر و تحقق ضرر، مسئولیت مدنی و در موارد شدید، مسئولیت کیفری قابل تصور است؛ اما در فرض جهل قصوری یا فقدان رابطه سببیت عرفی، اصل برائت جاری خواهد بود. بررسی فتاوای مراجع معاصر نیز نشان می‌دهد که رعایت دستورالعمل‌های بهداشتی در شرایط شیوع بیماری واجب شرعی بوده و تخلف از آن در صورت ترتب ضرر، ضمان‌آور است.
نوآوری پژوهش در ارائه مدلی سه‌سطحی از مسئولیت بیماران (اخلاقی، تکلیفی و وضعی) و تبیین معیار استناد عرفی در انتقال بیماری‌های واگیردار است؛ مدلی که می‌تواند در تبیین مسئولیت در نظام حقوقی ایران و سیاست‌گذاری‌های بهداشتی مورد استفاده قرار گیرد.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قواعدی همچون لاضرر، حرمت اضرار به غیر، تسبیب، وجوب حفظ نفس محترمه و اصل ضمان، چارچوبی منسجم برای تحلیل مسئولیت فراهم می‌سازد. بر اساس این مبانی، صرف ابتلا موجب مسئولیت نیست؛ بلکه عنصر علم یا تقصیر و نیز احراز استناد عرفی ضرر به فعل بیمار نقش تعیین‌کننده دارد. در فرض تقصیر و تحقق ضرر، مسئولیت مدنی و در موارد شدید، مسئولیت کیفری قابل تصور است؛ اما در فرض جهل قصوری یا فقدان رابطه سببیت عرفی، اصل برائت جاری خواهد بود. بررسی فتاوای مراجع معاصر نیز نشان می‌دهد که رعایت دستورالعمل‌های بهداشتی در شرایط شیوع بیماری واجب شرعی بوده و تخلف از آن در صورت ترتب ضرر، ضمان‌آور است.
نوآوری پژوهش در ارائه مدلی سه‌سطحی از مسئولیت بیماران (اخلاقی، تکلیفی و وضعی) و تبیین معیار استناد عرفی در انتقال بیماری‌های واگیردار است؛ مدلی که می‌تواند در تبیین مسئولیت در نظام حقوقی ایران و سیاست‌گذاری‌های بهداشتی مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
)